Anavaşya – Katavaşya

Denizci dostlar,
Deniz ve balık, Akdeniz kıyılarının doğal güzelliğini ve zenginliğini yüzyıllardır şekillendiren iki önemli değerdir. Bilim, sanat ve kültürle birleştiğinde deniz yaşamı, toplumların belleğinde özel bir yere sahip olmuştur. “Tanımak ve anlamak sevgiyi artırır” denir; denizi tanıdıkça da ona olan bağlılığımız güçlenir.

İstanbul Boğazı’nda Osmanlı’nın son dönemlerinde, Lale Devri’ne benzer şekilde “Lüfer Devri” olarak anılan bir dönem yaşandığı; lüfer bolluğunun, kayık sefalarının ve sanatın iz bıraktığı bilinmektedir.

Göçer balıkların mevsimsel yön değiştiren hareketlerini tanımlayan “anavaşya” ve “katavaşya” sözcükleri, Pontus Rumcası kökenlidir. Boğazın ünlü göçmen balıkları olan lüfer, palamut, orkinos (tuna) ve uskumru, beslenmek ve üremek için ilkbahar ve yaz aylarında Ege → Marmara → Karadeniz yönüne göç eder. Sonbahar ve kış başında ise büyümüş ve yağlanmış olarak Karadeniz → Marmara → Ege yönüne geri dönerler.

İstavrit de bu göç grubuna dahildir; ancak mart ayında Karadeniz’e, kasım ayında Marmara’ya başlayan göçleri 2–3 ay sürdüğü için, yılın uzun bölümünde Boğaz’da bulunabilir ve avlanabilir.

• Anavaşya: Göçer balıkların ilkbahar ve yaz başında, nehirlerin taşıdığı besin maddeleriyle zenginleşen, az tuzlu ve ılık Karadeniz’e doğru yükselişini tanımlar.

• Katavaşya: Göçer balıkların irileşip yavrularıyla birlikte sonbahar-kış başında soğuyan Karadeniz’den Marmara ve Ege’ye dönüşünü tanımlar.

Göç yolları ve göç süreleri; balık türü, deniz sıcaklığı ve besin miktarıyla doğrudan ilişkilidir.

Göçer balıklardan kılıç balığı, bu genel göç modelinin dışında hareket eder. Bir zamanlar Boğaz’da görülen ancak günümüzde nadirleşen kılıç balığı, yaz aylarında Karadeniz’den Marmara’ya, oradan da Ege ve Atlantik Okyanusu’na doğru ilerleyen uzun mesafeli göçünü sürdürür.

Sardalya, göçmen bir Ege balığıdır. Yaz aylarında Boğaziçi’ne kadar sokulur ancak Karadeniz’e çıkmaz; Karadeniz Fenerleri civarında kışı geçirerek eylülden sonra yağlanmış hâlde geri döner.

Kolyos ve sardalya gibi, ilkbaharda Marmara’dan Boğaz’a gelip Karadeniz’e çıkmayan diğer bir tür ise **peygamber balığı (dülger balığı)**dır. Bu tür, eylül ayından itibaren kışı geçirmek üzere yeniden Marmara’ya döner.

Son Söz

Denizi ve deniz canlılarını tanıdıkça, onlara olan sevgimiz ve koruma bilincimiz artacaktır.
Denizlerde olan tüm dostlarımıza iyi seyirler dileriz…

Derleme

Nalan Yüksel’in Katkılarıyla…