Okyanus Akıntıları I
Okyanus Akıntıları I
Yaşamın ana kaynağı kabul edilen suyun, dünyadaki canlı yaşamın başlangıç noktası olarak düşünülen okyanuslar ve bu okyanuslarda meydana gelen akıntıları birlikte inceleyelim.
Dünyamızda hidrosferdeki suyun yaklaşık %97’si okyanuslarda bulunur.
Okyanus akıntıları, bilimsel araştırmalarda farklı katmanlara ayrılarak incelenir. Bu sınıflandırmalardan biri, su kütlesinin ısı ve besin taşımasını sağlayan üç temel okyanus katmanıdır.
Üst katman, güneş ışığını ve ısısını toplar. Yaklaşık 100 metre derinliğe kadar uzanır. Bu katman, fitoplankton gibi organizmaların fotosentez yapabilmesi için yeterli ışığın ulaştığı bölgedir. Fitoplanktonlar, deniz besin zincirinin başlangıcını oluşturur.
Orta katman ise “termoklin” olarak adlandırılır. Bu bölgede okyanus sıcaklığı ve yoğunluğu hızla değişir. Derinliği yaklaşık 200 ile 1.000 metre arasındadır.
Alt katman, yani “derin okyanus”, ortalama üç kilometre derinliğe sahiptir. Fitoplanktonlar öldükçe bu katmana batar ve okyanus tabanında birikirler.
Okyanus akıntıları; rüzgâr yönleri, suyun sıcaklık ve yoğunluk farkları ile basınç değişimleri sonucu oluşur. Dünya’nın dönüşü, kıtaların konumu ve okyanus tabanının şekli de bu akıntıların yönünü belirler.
(Kuzey Yarımküre’de rüzgârlar saat yönünün tersine, Güney Yarımküre’de ise saat yönünde hareket eder.)
Ekvator çevresinde, 30° kuzey ve güney enlemlerinde yer alan subtropikal yüksek basınç alanları, ticaret ve batı rüzgârlarını oluşturur. Hava ile su arasındaki sürtünme kuvveti, yüzey sularının hareketini sağlar. Ancak bu hareket rüzgâr yönüyle birebir aynı değildir; Coriolis etkisi nedeniyle Kuzey Yarımküre’de yaklaşık 45° sağa, Güney Yarımküre’de ise 45° sola sapar.
Her su tabakası, üstündeki tabakanın hareketinden etkilenir ve bu sapma zincirleme şekilde aşağı katmanlara aktarılır. Bu olgu, 1905’te İsveçli matematikçi Vagn Walfrid Ekman tarafından tanımlanmış ve Ekman Taşınımı (Spirali) adı verilmiştir. Teori 1980’lerde somut olarak kanıtlanmıştır.
Ekman taşınımı sonucunda, rüzgârın yönlendirdiği yüzey suları okyanus havzalarında ortalama bir metre kadar yükselir. Yerçekimi kuvveti bu yükselmeyi dengelemeye çalışırken, çapı binlerce kilometreye ulaşan büyük kalıcı girdaplar oluşur.
Bu girdaplar, ekvatorda sıcak, kutuplarda soğuk su taşıyarak gezegen ölçeğinde enerji aktarımı yapar ve atmosferdeki fırtına sistemlerine benzer büyük akış desenleri oluşturur. Fark olarak, girdapların mekânsal boyutları daha küçük, süreleri ise çok daha uzundur.
Dünya okyanuslarında beş büyük subtropikal girdap bulunur: Kuzey ve Güney Atlantik, Kuzey ve Güney Pasifik, ile Hint Okyanusu. Kuzey Yarımküre’de saat yönünde, Güney Yarımküre’de ise saat yönünün tersine dönerler.
Ayrıca yaklaşık 60° kuzey enleminde yer alan daha küçük subarktik girdaplar, kalıcı alçak basınç sistemleri çevresindeki hâkim rüzgârlarla oluşur. Güney Okyanusu’nda ise kara kütlesiyle engellenmeyen batı rüzgârları, Antarktika çevresinde tek bir subpolar girdap meydana getirir.
Okyanus Dolaşımının Şematik Yol Haritası
(Natalie Renier’in çizimi, © Woods Hole Oşinografi Enstitüsü)
Dünya’nın dönüşü ve rüzgârların yönlendirdiği bu büyük kalıcı girdapların yanı sıra, okyanusların her bölgesinde küçük ve geçici girdaplar da oluşur. Bu küçük girdaplar, dağılmadan önce uzun mesafeler kat eder ve büyük girdaplar arasında geçiş sağlar.
Bu hareketlilik, Okyanus Konveyör Bandı olarak bilinen küresel su sirkülasyonunun sürekliliğini destekler. Bu sistem, sıcak yüzey sularını ve derin soğuk suları birbirine bağlayan dev bir enerji döngüsüdür.
Dünya Termohalin dolaşımı1; “Konveyör Bant”2
(Jack Cook’un çizimi, © Woods Hole Oşinografi Enstitüsü)
1 Termohalin ; Deniz suyunun yoğunluğunu etkileyen faktörleri termo (ısı) ve halinen (tuz) kelimelerinin birleşimidir.
2 Konveyör bant (termohalin Dolaşımı): Okyanuslarda yüzey sulara göre yavaş akan besin maddelerince zengin sualtı soğuk su akımlarının güneyden kuzeye ve kuzeyden güneye taşıma bandı gibi ısınıp soğuyarak ilerleyen döngüsel hareket sistemidir. Taşıma bandının okyanus sularını çevirmesi ve Dünya çevresinde tam tur atması yaklaşık 500 yıl sürmektedir.
Kuzey Atlantik’te kışın soğuk ve kuru hava, yüzey sularını soğutarak yoğunluğunu artırır. Yoğunlaşan su batarken küresel akıntı sisteminin alt kolunu oluşturur. Bu sırada tropik bölgelerden gelen sıcak yüzey suları, konveyörün üst kolunu besler.
Bu süreç, atmosferle ısı alışverişi yaparak Kuzey Atlantik bölgesindeki kışların daha ılıman geçmesini sağlar.
Ayrıca batmakta olan soğuk sular, hem besin maddelerini derinlere taşır hem de yüzeydeki karbondioksiti emerek yüzyıllar boyunca depolar. Bu durum, küresel ısınmayı azaltıcı bir etki yaratır.
Hoşunuza gittiyse yazının devamını Okyanus Akıntıları II başlıklı yazımızdan okuyabilirsiniz.
🌊 Deniz sevgimiz, okyanuslara ulaşsın…
🚤 Güzel seyirler olsun…
Nalan Yüksel’in Katkılarıyla…
