ŞİRKET-İ HAYRİYE A.Ş.

Denizci dostlar,

Osmanlı Padişahlığı’nın son dönemlerinde sivil amaçlı gemi taşımacılığı ve ulaştırma faaliyetleri ağırlıklı olarak Avrupalı şirketler ve kişiler tarafından yürütülüyordu. Şirket-i Hayriye Anonim Şirketi, Osmanlı’da 1851 yılında devlet yönetimi tarafından kurulan ilk özel sermaye şirketidir.

Şirketin kuruluş hikâyesi; coğrafi güzelliği ve ihtişamının yanı sıra iki kıtayı birleştiren imparatorluklar başkenti İstanbul Boğazı kıyılarında, 18. yüzyıl başlarından itibaren Osmanlı paşaları ve zenginlerinin yalılar yaptırmasıyla başlar. Yüzyıl boyunca “Leb-i Derya” (denizin dudağında) konumundaki bu yalıların sayısı artmış ve Boğaziçi’nde, Yarımada ve Pera’dan farklı bir yaşam tarzı ortaya çıkmıştır. Dönemin yazarlarından Abdülhak Şinasi Hisar, bu yaşam biçimini “Boğaziçi Medeniyeti” olarak tanımlamıştır.

Dünyada 19. yüzyıl aynı zamanda buhar teknolojisinin yükseliş dönemidir. Yüzyılın ortalarından itibaren buharlı gemiler inşa edilmeye ve yaygınlaşmaya başlamıştır. Osmanlı savaş gemilerinin inşa edildiği Haliç’teki Tersane-i Âmire’de, 1838 yılında Amerikalı Foster Rhodes’un himayesinde ilk buharlı yolcu gemisi inşa edilmiş ve bir yıl sonra Boğaziçi seferlerine başlamıştır.

Boğaziçi’nde yerleşimlerin artmasıyla birlikte, kayıkçılar tarafından tepkiyle karşılanmasına rağmen yolcu vapurlarına olan talep hızla artmıştır. Bu durumu değerlendiren İngiliz ve Rus iki şirket, 1846 yılında Galata Köprüsü’nden Adalar’a vapur seferleri başlatmıştır. O dönemde yolcu indirme iskeleleri bulunmadığından, gemiler Galata Köprüsü’ne, bazen bir yalının bahçesine veya uygun görülen bir noktaya yanaşır; kimi zaman da açıkta bekleyen kayıklara yolcu transferi yapılırdı. Yolcular ise vapurları genellikle kahvehanelerde beklerdi.

Sarayda Fuat Paşa ve Cevdet Paşa, Tuna Nehri’nde çalışan yük ve yolcu gemilerini incelemişlerdir. Ancak dönemin siyasi çalkantıları nedeniyle süreç gecikmiş; nihayetinde Padişah I. Abdülmecid’in izniyle Sadrazam Reşit Paşa tarafından, 1851 yılında, her biri üçer bin kuruş olan 2000 hisseyle Şirket-i Hayriye Anonim Şirketi devlet eliyle kurulmuştur. Padişah Abdülmecid’in emriyle devlet ileri gelenleri, nazırlar, zenginler ve halktan bazı kişiler şirket hisselerini satın almıştır. Kayıtlara göre Bezmiâlem Valide Sultan 50, Abdülmecid Han ise 100 hisse almıştır.

Ortaklardan Galatalı banker Manolaki Baltazzi, İngiltere’den yandan çarklı altı vapur sipariş etmiş ve gemiler 1854 yılında teslim edilmiştir. Bu gemiler yaklaşık altmış beygir gücünde olup yolcu bölümleri sobalarla ısıtılmaktaydı.

Osmanlı yönetimi, şirkete Tersane-i Âmire vapurlarına rakip olmaması için yalnızca Eminönü ile Boğaz köyleri arasında sefer yapma hakkı vermiştir. İlk sefer Üsküdar’a gerçekleştirilmiştir. Şirket, 1868 yılında İngiltere’den getirttiği arabalı vapurla Kabataş–Üsküdar hattında hizmet vermeye başlamıştır. Giderek büyüyen şirket, daha sonra İzmit’e ve 1904 yılında Tekirdağ’a yolcu taşımacılığı yapmaya başlamıştır.

Şirket-i Hayriye yaklaşık 100 yıl boyunca aktif olarak faaliyet göstermiş ve 77 yolcu vapuru ile 3 kömür nakliye vapurundan oluşan bir filoya ulaşmıştır. Vapurların yalnızca ikisi İstanbul Hasköy’de inşa edilmiş, geri kalan 66 vapur ise İngiltere’de yapılmıştır. Gemi kaptanlarının çoğunluğu Rum kökenli Hristiyanlardan oluşmaktadır. Şirkette görev yapan ilk Osmanlı kaptan ise Beykozlu Rıza Ömer’dir.

Şirket zamanla Boğaziçi’nde birçok iskele kurmuştur. Bunlar:

Anadolu yakasında:
Haydarpaşa, Salacak, Harem, Üsküdar, Kuzguncuk, Beylerbeyi, Çengelköy, Vaniköy, Kandilli, Küçüksu, Anadoluhisarı, Kanlıca, Çubuklu, Paşabahçe, Beykoz, Anadolu Kavağı ve Haliç’te Sütlüce.

Avrupa yakasında:
Salıpazarı, Kabataş, Beşiktaş, Ortaköy, Kuruçeşme, Arnavutköy, Bebek, Rumelihisarı (Kayalar), Boyacıköy, Mirgûn (Emirgan), İstinye, Yeniköy, Tarabya, Kireçburnu, Büyükdere, Sarıyer, Yenimahalle, Rumeli Kavağı ve Altınkum.

Şirket-i Hayriye, 1911–1912 Trablusgarp ve Balkan Savaşları ile 1914’te başlayan I. Dünya Savaşı sırasında gemilerinin büyük bölümünü ordu hizmetine vermiştir. Savaşta 10 vapur batmış, 5 vapur ise ağır hasar alarak kullanılamaz hâle gelmiştir. İflasın eşiğine gelen şirket, kalan 18 vapurla devlet desteği sayesinde faaliyetlerini sürdürmüştür.

Cumhuriyet döneminde faaliyetlerine devam eden şirket, 1923’te Ankara’nın başkent olmasıyla birlikte müşteri kitlesinde daralma yaşamıştır. Buna rağmen toparlanarak 1937 yılında Hasköy Tersanesi’nde Türkiye’nin ilk yerli vapurunu inşa etmiştir. Bir dönem 14 vapurla Boğaz’da mehtap turları düzenleyen şirket, II. Dünya Savaşı ve kara ulaşımının gelişmesiyle yeniden ekonomik sıkıntıya girmiştir.

Bu dönemde Marmara, Haliç ve Boğaziçi’nde üç ayrı şirket faaliyet göstermektedir. Marmara hattındaki “Hazine-i Hassa Vapurları İdaresi” daha sonra AKAY’a dönüşmüş ve 1937’de kurulan Devlet Deniz Yolları İşletmesi Umum Müdürlüğü bünyesinde “Şehir Hatları İşletmesi” adını almıştır.

Haliç hattında faaliyet gösteren “Haliç Vapurları Şirketi” ise 1858’de kurulmuş, 1945 yılında Şirket-i Hayriye ile birlikte kamulaştırılarak Şehir Hatları İşletmesi’ne devredilmiştir. Böylece İstanbul’daki tüm yolcu vapur işletmeleri tek çatı altında toplanmıştır.

Şehir Hatları, 2005 yılında İstanbul Deniz Otobüsleri (İDO) bünyesine katılmış, 2010 yılında ise İDO özelleştirilmiştir.

Yaklaşık 160 yıllık geçmişe sahip Şirket-i Hayriye, bugün Şehir Hatları adı altında; Osmanlı döneminden kalma iskeleleri ve Haliç Tersanesi ile faaliyetlerini sürdürmektedir. Günümüz teknolojisiyle yeni vapurlar inşa edilmekte ve gelişen filosuyla Boğaziçi’nde hizmet vermeye devam etmektedir.

Nostaljik vapurlarımızı, iskelelerimizi ve tersanelerimizi koruyarak; yeni teknolojilerle denizciliğimizi geliştirmek, çocukları ve gençleri bu alana teşvik etmek hepimizin sorumluluğu olmalıdır.

Pruvamız neta, rüzgârımız kolayına olsun.

Nalan Yüksel’in katkılarıyla…